Turner

Soms, als ik rond zonsopkomst tussen de weilanden en wateren fiets, fiets ik door een schilderij van William Turner. Wanneer de lucht kouder is dan het water en de dauw, ontstaan er mistbanken. Ze vormen de gordijnen waarop de eerste zonnestralen vallen. Daar waar de zon vat heeft, lijkt de wereld in vuur en vlam te staan, maar de gebieden die in de schaduw blijven zijn spookachtig, kil en sinister. De mist is niet statisch, maar voortdurend in beweging. Er doemen vormen uit op of ze verdwijnen er in. Bomen, koeien, schuurtjes, schapen, fietsers en wandelaars, schepen, auto's en treinen.

Alsof ik door een schilderij van William Turner fiets

Alsof ik door een schilderij van William Turner (1775-1851) fiets dus. Het is vreemd hoe dat werkt. Wat ik zie en ervaar, lijk ik te zien en te ervaren door de ogen van een 19e eeuwse Engelse schilder. Toen ik als jonge kunststudent in 1993 kennis maakte met zijn werk, liet dit een onuitwisbare indruk achter. En niet alleen bij mij.

Aanvankelijk was het werk van William Turner niet zo heel bijzonder. Hij genoot een klassieke opleiding en hij schilderde in de eerste fase van zijn carrière volgens de traditie van de Engelse landschapsschilderkunst. Dit werk werd gewaardeerd en hij verdiende geld. Wellicht gaf hem dit meer ruimte om na te denken over wat hij zocht en wie hij was als kunstenaar.

Turner ondernam meerdere reizen. Hij bezocht onder andere Nederland, België, Frankrijk en Italië. Hij maakte kennis met het werk van andere kunstenaars. Hij was vooral onder de indruk van het werk van Claude Lorrain en het werk van de Nederlandse schilders uit de Gouden Eeuw. Nu heb ik even wat werk van Lorrain opgezocht en ik moet zeggen, dat lijkt niet bepaald op het (latere) werk van Turner. Ik denk dat het de wijze is waarop Lorrain met het licht omgaat die Turner aantrok, zoals we zien in midden van het werk 'Haven met de inscheping van de heilige Ursula'. Als het gaat om de tweede fase van Turners werk, dat van na 1818, zien we die invloed van Lorrain terug. Turner experimenteert nu voorzichtig met het licht. De achtergrond wordt minder strak, hier en daar ontstaan wat diffuse gebieden.

Staande langs de waterrand, kijken we onwillekeurig door de ogen van William Turner

In de derde fase maakt Turner de stap waarmee hij zich, zonder dat hij het weet, voorgoed een plek in de geschiedenisboeken verwerft en waarmee de weg baant voor nieuwe kunststromingen. In plaats van het klassieke landschap verlegt Turner zijn onderwerp naar de opkomende industrie zoals stoomboten en stoomtreinen. Hij keert het realisme de rug toe. De schilderijen worden impressies. Het gaat niet om hoe goed hij een trein of boom kan schilderen, het gaat om de speling van het licht op stoom, mist en nevelen. Kleuren en vormen vervloeien tot nieuwe vormen. Enkele van zijn latere werken zijn bijna geheel abstract, zoals het 'Sun Setting over a Lake'. Wat een prachtig werk!

De zon gaat onder, er is veel vocht in de lucht, we leven in een rode wereld. Misschien herken je dat wel. Staande langs de waterrand, kijken we onwillekeurig door de ogen van William Turner.